ادبستان زبان فارسی

   سنجش عملكردي در گروه روشهاي سنجش واقعي يا اصيل قرار دارد . در سنجش عملكردي يا آزمون هاي عملكردي Performance test  فرآيندها و فرآورده هاي يادگيري دانش آموزان به طور مستقيم سنجش مي شوند .

  معلمان مي توانند از آزمون هاي عملكردي براي سنجش يادگيري هاي شناختي پیچیده، نگرش ها و مهارت هاي اجتماعي در موضوعات مختلف تحصيلي مانند علوم ، رياضي ، تعليمات اجتماعي استفاده كنند . براي اين منظور معلمان بايد موقعيت هایي را تدارك ببينند كه در آن رفتار يادگيرندگان را به طور مستقيم مشاهده و سنجش نمايند.

  يكي از دلايل عمده ي تاكيد و توجه به اين روش، سنجش پيشرفت هاي نسبتا تازه در روان شناسي شناختي و تاثير چشمگير آن بر جريان هاي آموزش و پرورش بوده است. در واقع علاقه ي روز افزون به استفاده از اصول روان شناسي شناختي در كلاس درس نياز به تشويق و پرورش فرآيندهاي عالي فكري و مهارت هاي تفكر انتقادي را سبب شده است .

  باور عمومي اين است كه اين فرآيند ها و مهارت هاي عقلي را با فنون ارزشيابي عملكرد و محصول عملكرد بهتر         مي توان سنجش كرد .

  سنجش عملكردي امكان سنجش مهارت هاي شناختي سطح بالا و تكاليف عملكردي مهم مانند توانايي نوشتن ، ايجاد ارتباط هاي كلامي و حل مساله فراهم آورده است .

بنابراين دليل گسترش آزمون هاي عملكردي در سال هاي اخير عبارت است :

1- مهارت هاي فكري پيچيده ی فراگيران مورد تاكيد و توجه قرار گرفته اند و اين مهارت ها با آزمون هاي عملكردي سنجيده مي شوند . در روشهاي ارزشيابي مبتني بر نظريه هاي رفتاري نظير آزمون هاي چند گزينه اي بيشتر دانش هاي اساسي و خرد سنجيده مي شوند .

2- نظريه هاي شناختي جديد بر جنبه هاي فكري و خود نظم دهي يادگيري تاكيد مي كنند . امروز بيشتر توجه بر اين است كه يادگيرندگان چگونه دانش را تفسير مي كنند و به كار مي گيرند تا مسائل پيچيده را حل كنند . اين گونه مهارت ها نيز با آزمون هاي عملكردي قابل سنجش هستند نه با آزمون هاي عيني

3- پژوهش هاي جديد نشان مي دهند که يادگيري و انگيزش بر يكديگر تاثير زيادي دارند . يادگيري ممكن است دانش فراواني داشته باشد، اما نخواهد از آن استفاده كند . بنابراين پژوهشگران بر اين باورند كه در زمينه ي نوشتن بايد دانش آموزان را وادار كرد تا نسبت به كر خود بينديشند و كار خود را ارزشيابي نمايند . (ارزشيابي شخصي)  اين كار به آنان كمك خواهد كرد تا معيارهاي سطح بالايي براي خود برگزينند .

4- اين عقيده وجود دارد كه آزمون هاي عيني به ويژه آزمون هاي چند گزينه اي مهارت هايي را مي سنجند كه در دنياي واقعي مانند آن ها وجود ندارند . مثلا از دانش آموز خواسته مي شود به سوال هايي جواب دهد كه هرگز درباره با آن ها رو به رو نخواهد شد . يا كارهايي را تنها انجام دهد بدون اتكا به هيچ نوع ابزار يا منبعي و در شرايط كاملا محدود زماني .

  زندگي واقعي اصلا به اين ها شبيه نيست  . حل مسائل مهم به وقت كافي نياز دارد غالبا نيازمند استفاده از منابع ، مشورت با ديگران و ادغام مهارت هاي اساسي با خلاقيت و تفكر سطح بالا است . بنابراين با آزمون هاي عملكردي درصدد هستيم عملكرد دانش آموزان را به طور مستقيم و در تكاليف زندگي واقعي بسنجيم .

  بنابراين آزمون عملكردي از آزمون شونده مي خواهد تا به انجام نوعي رفتار اقدام كند نه اينكه صرفا سوال هايي را پاسخ دهد .

آزمون عملكردي تكاليفي است كه از دانش آموزان مي خواهد تا مسائلي را كه در خارج از محدوده هاي كلاسي با اهميت هستند حل كند يا به گونه هايي عمل نمايند به خودي خود داراي اهميت هستند .

 به مثال هاي زير توجه كنيد :

سنجش فرآيند و فرآورده هاي يادگيري با آزمون عملكردي

  آزمون هاي عملكردي با فرآيند يا شيوه ي اجرا، فرآورده يا محصول كار و يا تركيبي از اين دو سرو كار دارند . در واقع ماهيت عملكرد مورد سنجش مشخص مي كندکه تاكيد بر چه قسمتي بايد باشد . بعضي عملكردها به محصولات يا فرآورده هاي ملموس و عيني نمي انجامد مانند كار كردن با وسائل آزمايشگاهي ، سخنراني كردن ، نواختن آلات موسيقي و انجام دادن فعاليت هاي ورزشي نظير شنا كردن و يا پرتاب كردن توپ ، اين گونه فعاليت ها را بايد ضمن انجام دادن سنجش كنيم و لذا با شيوه ي اجرا و فرآيند عمل سر و كار داريم .

  در برخي از زمينه هاي عملكردي ديگر محصول يا فرآورده مورد تاکيد است و توجه چنداني به فرآيند يا شيوه ي اجرا نمي شود . در ارزشيابي از مقاله ي تحقيقي، داستان، انشا ، شعر و نقاشي دانش آموزان و دانشجويان بيشتر فرآورده مورد توجه و ارزشيابي قرار مي گيرد .

  در اين مثال ها و مثال هاي مانند آن با شيوه هاي اجرا و روش هاي مختلفي مي توان به نتيجه واحدي دست يافت و لذا باید به آن چه توليد مي شود بيشتر اهميت داد تا فرآيند توليد آن .

  براي نمونه، معلم معمولا به شعري كه يادگيرنده سروده است بيشتر علاقمند است تا به فرآيند يا جريان آن شعر .

  گاهي فرآيند و فرآورده هر دو به عنوان جنبه هاي مهم عملكرد مورد توجه قرار گرفته و سنجش مي شوند . براي مثال مهارت در عيب يابي و تعمير يك تلويزيون يا اتومبيل شامل استفاده از يك شيوه ي اجرا و توليد يك تلويزيون يا اتومبيل سالم است .

  معمولا در آغاز دوره ي يادگيري بيشتر شيوه ي اجرا يا فرآيند كار مورد تاكيد قرار مي گيرد و در مراحل پيشرفته تر يادگيري بر فرآورده يا محصول كار تاكيد مي شود، مانند مهارت تايپ كردن كه در مراحل اوليه آموزش درست لمس كردن کلیدها ارزشيابي مي شود اما در مراحل پيشرفته تر آموزش، تميزي، درستي و سرعت كار توليدي ارزشيابي            مي شود .

  نكته ي مهم آن است كه سنجش عملكردي يا آزمون  عملكردي با مهارت skill سر و كار دارد . مهارت در استفاده از فرآيندها و شيوه هاي اجرايي و مهارت در توليد فرآورده ها.

  به طور مثال درس علوم تجربي با مهارت هاي آزمايشگاهي نظير مهارت مشاهده، اندازه گيري، برقراري ارتباط و...  سر و كار دارد  . درس علوم اجتماعي با مهارت هايي چون استفاده از نقشه، نمودار و كار در گروه سر و كاردارد . درس رياضي با مهارت هاي حل مساله نظير شناسايي مساله ، بررسي  راه حل هاي ممكن انتخاب بهترين راه حل و كار بست راه حل سر و كاردارد .

  بنابراين در يك جمع بندي مي توان گفت : هدف هاي آموزش و يادگيري از لحاظ  سنجش دو دسته اند :

1- هدف هايي كه به دانستن درباره ي امور و پديده ها مربوط مي شوند . مثلا اين كه ميكروسكوپ براي مطالعه ي جانوران كوچكي كه با چشم غير مسلح قابل مشاهده نيستند، به كار مي رود .

2- هدف هايي كه به دانستن نحوه ي انجام دادن عمل يا كاري مربوط مي شود . مثلا كار كردن با ميكروسكوپ

   لذا آن دسته از وسايل اندازه گيري كه مي كوشند تا بسنجند كه چگونه مي تواند كاري را انجام دهد غالبا آزمون  عملكردي نام دارد و آن دسته از وسائل اندازه گيري كه مي كوشند تا دامنه و صحت دانش شخص را بسنجد معمولا آزمون هاي كتبي يا مداد  كاغذي ناميده مي شوند .

در يك نگاه كلي مي توان گفت ويژگي آزمون هاي عملكردي عبارتند از :

1- تاكيد بر کاربست دانش

2- تاكيد بر سنجش مستقيم هدف آموزشي

3- استفاده از مسائل واقعي زندگي

4- ترغيب و تشويق به تفكر باز يعني درگير شدن با مسائل به طور گروهي و كار كردن بر روي آن ها براي مدت طولاني

دسته بندی آزمون های عملکردی

   در يك تقسيم بندي انواع آزمون هاي عملكردي را به چهار دسته ي زير تقسيم مي كنند:

1- آزمون كتبي عملكردي (بيشترين فاصله را از عملكرد در زندگي واقعي دانش آموز دارد . )

2- آزمون شناسايي

3- انجام عملكرد در موقعيت شبيه سازي شده

4- نمونه كار (كمترين فاصله را از عملكرد در زندگي واقعي دانش آموز دارد . )

گاهي براي سنجش عملكردي مي توان هر چهار روش فوق را به كار بست و گاه تنها يك روش كفايت مي كند .

1- آزمون كتبي عملكردي

  تفاوت آزمون كتبي عملكردي و آزمون هاي كتبي يا مداد كاغذي در اين است كه در آزمون كتبي عملكردي عمدتا بر كار بست دانش و مهارت در موقعيت هاي عملي يا شبيه سازي شده با موقعيت هاي عملي (واقعي ) تاكيد          مي شود .

  در آزمون هاي كتبي عملكردي يا بازده هاي پاياني یادگیری سنجش می شوند یا مراحل میانی عملکردی که برای رسیدن به بازده هاي پاياني ضروري هستند مانند استفاده ي درست از ابزارها و دستگاه ها .

مثال هايي از آزمون كتبي عملكردي عبارتند از :

-  طرح يك نقشه ي آب و هوايي

-  رسم يك نمودار ستوني

-  طرح يك مدار برقي

-  طرح يك لباس

-  نگارش يك داستان كوتاه

-  طرح يك نقشه

-  طرح يك آزمايش عملي

-  ساختن يك جدول مشخصات درس براي يك واحد آموزشي

-  ساختن تعدادي سوال آزمون متناسب با جدول مشخصات

-  ساختن يك فهدست وارسي براي ارزشيابي از يك آزمون پيشرفت تحصيلي

  در مثال هاي فوق محصول يادگيري كه به صورت كتبي ارائه مي شود ، هم نتيجه ي دانش فرد است و هم نتيجه ي مهارت او و يك مقياس عملكردي به دست مي دهد كه به خودي خود ارزشمند است .

2- آزمون شناسايي :

  منظور از آزمون شناسايي روشي است براي سنجش توانایی یادگیرنده در تشخيص ويژگي ها، محاسن، معايب و موارد استفاده ي امور مختلف . آزمون هاي شناسايي انواع و كاربردهاي مختلفي دارند نظير :

شناسايي يك ابزار و يا دستگاه، توصيف كار يك ابزار دستگاه، رفع و شناسايي عيب يك ابزار يا دستگاه

  آزمون هاي شناسايي در علوم زيستي هم كاربرد دارند مثلا شناسايي نمونه هاي جانوراني كه در اتاق آزمايش يا كلاس درس چيده شده اند .

-  شناسايي وسايل لازم براي انجام يك آزمايش شيميايي

-  تشخيص روش درست حل يك مساله در رياضي

-  تشخيص تلفظ درست یك واژه ي خارجي در درس زبان

آزمون هاي شناسايي در درس هنر، موسيقي، تربيت بدني و ... نيز كاربرد دارد مثلا شناسايي بهترين شيوه ي عملي براي نواختن نوعي ساز موسيقي

3- انجام عملكرد در موقعيت شبيه سازي شده

در آزمون شبيه سازي يا انجام عملكرد در موقعيت شبيه سازي شده از یادگیرنده خواسته می شود تا در یک موقعیت شبیه سازی شده یا مصنوعی همان اعمالی را انجام دهد که در موقعیتهای واقعی ضروری هستند.

مثلاً ضربه زدن به توپ خیالی در درس تربیت بدنی و انجام حرکات مختلف شنا در بیرون آب، رانندگی در اتومبیل شبیه سازی شده

یک مثال برای انجام عملكرد موقغیت شبیه سازی شده

موقعيت سنجش : يك حالت اضطراري (اورژانس)

  فرض كنيد در منزل تنها هستيد و بوي دود به مشام شما مي رسد . به اداره آتش نشاني تلفن مي زنيد و من به تلفن شما جواب مي دهم . با من صحبت كنبد آن گونه كه در تلفن صحبت مي كنيد . هر چيزي را كه لازم مي دانيد براي من توضيح دهيد تا به كمك  شما بشتابم . با گفتن الو شروع كنيد!

4- نمونه كار

  در روش نمونه كار work sample از يادگيرنده خواسته مي شود تا اعمالي را انجام دهد كه معرف عملكرد واقعي مورد سنجش هستند. در روش نمونه ي كار، نمونه ي اعمالي كه از يادگيرنده  مي خواهيم تا انجام دهد بايد شامل عناصر مهم عملكرد كلي باشد كه در شرايط كنترل شده اجرا مي شود.  مانند رانندگي با اتومبيل با طول فاصله اي كه مشخص مي شود. و يا تدريس خاصي  با روش خاصی در كلاس درس .

در يك دسته بندي ديگر از روش هاي سنجش عملكردي به چهار روش زير اشاره مي كنند :

1- سنجش ساختارمند يا كنترل شده

2- سنجش در موقعيت هاي طبیعی

3- پروژه هاي طولاني مدت

4- كار پوشه

سنجش ساختار مند

  در اين روش سنجشگر هم بر تكاليف سنجش و هم بر شرايطي كه در آن دانش آموز بايد پاسخ دهد، كنترل مي كند . يعني معلم معلوم مي كند كه از چه موادي وچه موقع استفاده شود .

راهنماي عملكرد دانش آموز و ن.ع بازده های یادگیری او را نیز مشخص می کند.

سنجش ساختار مند با توجه به تكاليف مورد استفاده دو نوع است .

- تكاليفي كه به مداد و كاغذ نياز دارند . در واقع همان آزمون هاي تشريحي يا انشايي هستند

- تكاليفي كه به منابع و تجهيزاتي فراتر از مداد و كاغذ نياز دارند .

  مثلا از فراگير خواسته مي شود نه تنها پاسخ كتبي را بنويسد بلكه درباره ي آن توضيح دهد .

مثال هاي ديگر :

P     اين مساله داستان گونه را حل كنيد و راه حل خود را توضيح دهيد . (نوع 1)

P     پس از مطالعه ي نمودار زير درباره ي  چگونگي سپري كردن اوقات روزانه يك دانش آموز

P     درباره ي يك روز زندگي او داستاني را بنويسيد . (نوع 1)

P     از يك م مجموعه مثلث چهارتايي هر چند شکل هندسي كه مي توانيد درست كنيد (نوع2)

P     از طريق تلفن درباره ي يك شغل كسب اطلاع كنید و براي دريافت آن شغل تلفني تقاضا نمايید . (نوع 2)

P     چگونگي مخلوط  كردن اسيد و آب را به طور عملي نشان دهيد (نوع 2)

سنجش در موقعيت هاي طبيعي

  در اين روش معلم منتظر مي ماند تا عملكرد در شرايط روي دهد و آن گاه به سنجش آن اقدام مي كند چون در اين روش رفتارهاي معمولي يا نوعي دانش آموز سنجيده مي شوند به آن روش تكاليف عملکرد نوعي نيز گفته مي شود . مثال هايي از اين روش

P     جمع آوري مطالبي كه دانش آموز در زمينه هاي مختلف نوشته و تصحيح آن ها از لحاظ غلط هاي دستوري ، املايي و انشايي

P     مشاهده يك دانش آموز در زمين بازي از لحاظ رفتاري كه در ارتباط با درگيري با دوستانش از خود نشان         مي دهد .

پروژه هاي طولاني مدت :

  پروژه هاي طولاني مدت دو گروه پروژه هاي فردي و پروژه هاي گروهي را در بر مي گيرند .

پروژه هاي فردي به يك فعاليت طولاني مدت دانش آموز گفته مي شود كه به نوعي فرآورده يا محصول  مانند يك الگو، یک گزارش، يك وسيله يا يك مجموعه (كلكسيون) مي انجامد . ويژگي پروژه هاي دانش آموزي اين است كه در آن چند فعاليت مختلف با هم تركيب مي شوند تا يك فرآورده به وحود آيد .

  به عنوان مثال انجام يك تحقيق كتابخانه اي به عنوان يك پروه ي دانش آموزي مستلزم انجام فعاليت هاي زير است :

  استفاده از منابع تحقيقي موجود در كتابخانه، خلاصه برداري از مطالب، تهيه طرح گزارش،  تدوين مطالب، تدوين مطالب مختلف جمع آوري شده، تفسير منابع، سازمان بندي مطالب، تهيه گزارش نهايي مثال هاي ديگر :

P     آگهي هاي سفرنامه ها و مجله ها را جمع آوري و طبقه بندي كنيد (فردي )

P     الگوي يك دوربين عكاسي را بسازيد (فردي )

P     تهيه يك روزنامه ي ديواري (گروهي )

P     نوشتن يك مقاله درباره ي يك موضوع مورد علاقه ي دانش آموزان (گروهي )

كار پوشه :

  منظور از كار پوشه مجموعه ي محدودي از كارهاي دانش آموزان است که براي سنجش عملكرد او مورد استفاده قرار مي گيرد .

قواعد تهيه آزمون هاي عملكردي

1-  مشخص كردن بازده هاي مورد نظر عملكرد ( مدرك عملكرد و شرايط عملكرد مشخص باشند ).

- با استفاده از دماسنج دما را تا دهم درجه اندازه گيري كنند .

ملاك يا معيار عملكرد ممكن است ميزان دقت، سرعت، توالي درست مراحل ، مهارت يا رعايت ايمني عملكرد باشد . مثال بالا با توجه به دقت عملكرد تهيه شده است .

2 -  از تكاليف معنادار و چالش برانگيز استفاده كنيد .

3 -  موقعيت آزمون را واقع بينانه برگزينيد .

4 -  از رهنمايي ها و دستورالعمل هايي كه به روشني موقعيت آزمون و چگونگي انجام عملكرد را مشخص مي كنند . استفاده كنيد .

5 -  در ارزشیابی از عملکرد یادگیرندگان و نمره گذاری از راهنما استفاده کنید.

   برای ارزشیابی از عملکرد در روشهای سنجش عملکرد ی از سه دسته راهنما با عنوانهای تحلیلی، کلی و کمی استفاده می شود.

-         در روش تحلیلی ابتدا ابعاد یا ویژگی های پاسخ مورد سنجش را مشخص می کنیم و سپس برای هر یک از آنها ارزش یا نمره ای در نظر می گیریم.به طور مثال: یک گزارش کتبی در باره ی نتایج یک آزمایش علمی را  می توان با توجه به صحت اطلاعات، کیفیت تحلیل نتایج و چگونگی توجیه نتایج بدست آمده،  مورد ارزشیابی قرار داد.

به عنوان مثال دیگر می توان اجرای حل یک مساله را مشخص و برای هر قسمت نمره یا ارزشی مشخص نمود. سپس کل نمره که  با هم جمع می شود.

-        در روش کلی یا سراسری یک داوری کلی در باره ی پاسخ یادگیرنده به عمل می آید.

بنابراین تعدادی درجه یاطبقه از قبل مشخص می شوند و قاعده ی نمره گذاری کلی در رابظه با آن طبقات و با توجه به میزان شایستگی پاسخ که تعریف می شود . مثلاً خیلی خوب، خوب، متوسط و غیره

-        در روش کمی از فهرست وارسی و مقیاس درجه بندی برای ارزشیابی از عملکرد استفاده می شود.

6 – از روشها و فنون مشاهده نظیر فهرست وارسی و مقیاس درجه بندی استفاده کنید.

امتیازها و محدویت های سنجش عملکرد

  گرچه سنجش عملکرد ی تقریباً همه ی هدفهای حوزه ی شناختی، عاطفی و روان حرکتی را در بر می گیرد، لیکن دارای محدودیت هایی است. این محدودیت ها عبارتند از :

1 – کمبود پایایی یا دقت اندازه گیری

2 -  صرف وقت زیاد برای اجرا و نمره گذاری

                                               «  گروه بهبود و كيفيت بخشي به فرآيند ارزشيابي پيشرفت تحصيلي و تربيتي استان اصفهان»

نمونه سوالات عملكردي درس علوم تجربي

نمونه سوالات عملكردي درس رياضي( آزمون عملکردی)

نمونه سوالات عملكردي درس تعليمات اجتماعي

                                               «  گروه بهبود و كيفيت بخشي به فرآيند ارزشيابي پيشرفت تحصيلي و تربيتي استان اصفهان»

1 - با توجه به نمودار جمعبت ابران از سال هاي1335 تا 1385به سوالا ت زير پاسخ دهيد:

الف) ايران در سال 1395 چه جمعيتي خواهد داشت؟

ب) ازلحاظ آموزشي با چه مشكلاتي روبه رو خواهد شد؟(دو مشكل)

ج) چه راهكاري براي پيشگيري از  مشكلات اينده پيشنهاد مي كنيد؟

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

دليل اين انتخاب را بنويس.

ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

3- تصوير مقابل ، جلد كتاب اجتماعي  شماست .

-  چه ارتباطي بين اين تصوير و كتاب شما بر قرار است؟ (سه ارتباط)

.......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................

ـــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ

طبق سند يونسكو بشر براي زندگي درسال 2050 ميلادي نياز به دو كره ي زمين دارد. در اين پيام چه هشدارهايي وجود دارد؟/( دو مورد ان را بنويسيد). براي يك مورد ان پيشنهادي ارائه نماييد.