|
آثار ناصر خسرو :
ناصرخسرو دارای تالیفات و تصنیفهای بسیار بوده است، چنانچه خود دراین باره گوید :
منگر بدین ضعیف تنم زانکه در سخن / زین چرخ پرستاره فزونست اثر مرا
آثار ناصرخسرو عبارت اند از:
1. دیوان اشعار به فارسی -دیوان اشعار عربی که در دست نیست . خود در مورد دو دیوان پارسی و عربی خویش گوید :
بخوان هر دو دیوان من تا ببینی
یکی گشته با عنصری بحتری را
یا :
این فخر بس مرا که با هر دو زبان
حکمت همی مرتب و دیوان کنم
- جامع الحکمتین - رسالة است به نثر دری در بیان عقاید اسماعیلی.
- خوان الاخوان - کتابی است به نثر دری در اخلاق و حکمت و موعظه. حكيم قباديان اين اثر را به نثر پارسى در موضوع اخلاق حكمت، و اندرز به رشته نگارش كشيده است
زادالمسافرین - کتابی است در حکمت الهی بزبان دری.
حكيم كهنسال قباديانى اين اثر گرانقدر را در روزگار غربت 453 هـ.
ق به رشته نگارش كشيد.
او در بخشهاى بيست و هفت گانه اى كه از آنها به قول تعبير كرده، به اثبات باورهاى فلسفى خويش پرداخته است.
اشاره به عنوانهاى اين قولها می تواند ما را در بازشناسى مسايل فلسفى مورد نظر نويسنده يارى دهد:قول اول: اندر قول كه آن در علم حاضران است.
قول دويم: اندر كتابت كه آن در علم غايبان است.
قول سيم: اندر حواس ظاهرقول چهارم: اندر حواس باطن قول پنجم: اندر جسم و اقسام آن قول ششم: اندر حركت و انواع آن قول هفتم: اندر نفس قول هشتم: اندر هيولىقول نهم: اندر مكان قول دهم: اندر زمان قول يازدهم: اندر تركيب قول دوازدهم: اندر فاعل و منفعل قول سيزدهم: اندر حدث عالم قول چهاردهم: اندر اثبات صانع قول پانزدهم: اندر صانع عالم و جسم كه چيست؟قول شانزدهم: اندر مبدع حق سبحانه و مبدع اوقول هفدهم: اندر قول و كتابت حق سبحانه و تعالی
قول هيجدهم: اندر لذات و اثبات آن قول نوزدهم: اندر علت بودش عالم جسم قول بيستم: اندر آنكه چرا خداى عالم را بيش از آنكه آفريد، نيافريد.
قول بيست و يكم: اندر چگونگى پيوستن نفس به جسم قول بيست و دويم: اندر چرايى پيوستن نفس به جسم قول بيست و سيم: اندر اثبات مخصص به دلالات مختص قول بيست و چهارم: اندر بود و هست وباشدقول بيست و پنجم: اندر آنكه مردم از كجا آمد و كجا همى شودقول بيست و ششم: اندر رد مذهب تناسخ قول بيست و هفتم: اندر اثبات ثواب و عقاباين كتاب در 1340 هـ.
ق به همت ادوارد براون و كوشش محمد بذل الرحمان هندى در برلين به زيور چاپ آراسته شد.
-
گشایش و رهایش - رساله لیست به نثر دری شامل سی سوال و جواب آنها. ناصر اين اثر پارسى را در پاسخ چند پرسش يكى از برادران مذهبى نگاشته است.
او در اين رساله سى پرسش و پاسخ به زبانى ساده و منطقى گرد آورده، آن را رهايى بخش نفسهاى مؤمنان و پاكدلان و گشاينده دشواريهاى آنان شمرده است.
-
وجه دین - کتابیست به نثر دری در مسایل کلامی و باطن عبادات و احکام شریعت. ناصر خسرو در اين كتاب به بيان چهره ناپيداى عبادتها و احكام شريعت به روش اسماعيليان پرداخته است.
هرچند تاريخ نگارش آن به درستى روشن نيست، ولى بىترديد بايد در روزگار غربت و مهاجرت و پس از سال 453 هـ.
ق نگاشته شده باشد; زيرا حكيم در برخى از فرازهاى آن به كتاب زادالمسافرين اشاره كرده، از تاريكى شب فتنه در جزيره خراسان، گسسته شدن نور ايمان از آن سرزمين و كوتاهى دست عنايت اولياى خدا از ضعيف دينان آنجا سخن گفته است.
اين اثر ناصر مدتها ناياب مىنمود، ولى سرانجام دو نسخه از آن به وسيله زاروبين، دانشور روسى، در ميان اسماعيليان شغنان كشف شد.
سيد حسن تقى زاده در 1301 هـ.
ش تصوير يك نسخه از يافته هاى زاروبين را به برلين برد و به يارى پروفسور براون به چاپ رساند.
-
- دلیل المتحرین - مفقود. برخى از محققان اين كتاب را در شمار آثار ناصر جاى دادهاند، ولى تا كنون به دست نيامده است
- بستان العقول - آنهم مفقود. پير يمگان در رسالهاى كه در پاسخ 91 پرسش نگاشته از اين اثر چنين ياد كرده:«... بر رد قول اين مهوس بىباك سخن گفتهايم اندر كتاب بستان العقل.
اكنون به جواب اين هوس مشغول نشويم برينجا، كه از مقصود بازمانيم.»ناصر در كتاب زاد المسافرين نيز از اين اثر نام برده است.
ولى دريغ كه در گذر زمان به تاراج حوادث رفته، از آن نسخهاى به دست نيامده است |