ارزشیابی تکوینی(مستمر)
+ ارزشیابی تکوینی(مستمر)
ارزشیابی تکوینی
امروزه نتیجه مداری چیزی است که ذهن و اندیشه تربیتی ما را در مدارس شکل می دهد و به همین دلیل ارزش یابی های پیشرفت تحصیلی بر نتیجه نهایی یادگیری متمرکز شده و امتحانات پایانی نقش اصلی را ایفا می کنند و پایه قضاوت در مورد آن چیزی قرار می گیرند که دانش آموزان به آن دست یافته اند . در این نوع ارزش یابی ها دانسته ها تنها چیزی هستند که مورد سنجش قرار می گیرند و چگونه دانستن ، توانستن و عمل کردن در جریان آن محو و ناپیدا می شود .
ارزشیابی تکوینی با پیش بینی سهم برای فرآیند یادگیری در ارزش گذاری به جریان رشد دانش آموزان رویکردی را به وجود آورده است که از طریق آن می توان هویت فردی دانش آموزان را نیز مورد توجه جدی قرار داد . توجه به فعالیت های مستمر دانش آموز در قالب سنجش عملکرد و نحوه کوشیدن دانش آموزان ضمن آشکار کردن سرمایه منحصر به فرد فطری هر کدام از آن ها امکان تولید دانش و نو آوری و خلاقیت را فراهم می کند .
ارزشیابی تکوینی یا مستمر با فر آیند یاددهی – یادگیری یک پارچه می شود و در سرتاسر دوره ی آموزش تداوم می یابد . این نوع ارزش یابی ، هم بر فرآیند یادگیری و هم به بازده یا فر آورده های یادگیری تاکید دارد . نتایج آن برای معلم و دانش آموز بازخوردی فراهم می کند که نشان می دهد هدف های آموزشی تا چه اندازه تحقق یافته است . معلم با استفاده از این بازخورد در مورد انطباق برنامه و روش های آموزشی با سطح یادگیری و نیازهای دانش آموزان تصمیم می گیرد . بازخورد حاصل از ارزیابی تکوینی به دانش آموزان فرصت می دهد تا نسبت به آنچه یاد می گیرند توجه کنند ، مهارت ها و توانایی های فکری خود را پرورش دهند و با کسب آگاهی از نقاط قوت و ضعف خود ، در جهت رسیدن به اهداف آموزشی ، رفع نارسایی ها و پرورش و تقویت جنبه های مثبت خود گام بردارند .
بازخورد مثبت و منظم ، بخش ارزشمند فرآیند یاددهی – یادگیری است و به دانش آموزان کمک می کند تا از میزان یادگیری خود آگاه شوند . بازخورد توصیفی عبارت از ارائه اطلاعات به دانش آموزان در باره ی کیفیت پیشرفت آن هاست . شیوه بازخورد در مورد کیفیت عملکرد دانش آموزان اطلاعاتی را در اختیار آن ها می گذارد که در چه زمینه ای خوب و یا ضعیف عمل کرده اند و این در حالی است که تا پایان در مورد کیفیت فعالیت هیچ داوری صورت نمی گیرد . دیگر آن که بازخورد اغلب شامل پیشنهادهایی است که چگونه دانش آموز می تواند در کارهای آینده عملکرد خود را بهبود بخشد . همین که دانش آموز احساس کند به سوی موفقیت پیش می رود ، سطح اعتماد به نفس وی افزایش می یابد و نیاز به پاداش های بیرونی به تدریج جای خود را به انگیزه درونی می دهد .از آنجا که دانش آموزان ابتدایی و سال های اول راهنمایی تحصیلی بیش تر برای رسیدن به هدف های کوتاه مدت تلاش می کنند و کم تر در مورد هدف های بلند مدت می اندیشند ،لذا به ارزش یا بی های مستمرو منظم واکنش مثبت تری نشان می دهند .به همین دلیل ، تاکید نظام آموزشی در این سطح بایدبیش تر به ارزش یا بی های تکوینی و مستمر معطوف باشد .
ارزشیابی تکوینی با استفاده از فنون مختلف مانند تهیه گزارش های کتبی یا شفاهی ، اجرای طرح های تحقیقی ، مشاهده ی رفتار دانش آموز ، چک لیست ، کارنما و ... انجام می گیرد . در این نوع ارزش یابی معلم ممکن است رفتار دانش آموزان را در موقعیت های مختلف آموزشی مشاهده و مشاهداتش را به طور منظم یادداشت کند . او بر اساس مشاهده رفتار دانش آموزان اطلاعات جامعی را در باره ی رفتار آنان از طریق چک لیست جمع آوری می کند . او ممکن است از آن ها بخواهد که با جمع آوری نمونه هایی از تکالیف و یا پژوهش هایی که انجام می دهند ، به تدریج کار نمایی فراهم کنند و به معلم ارائه دهند .روش های اخیر به ویژه موجب می شود که دانش آموزان در قبال یادگیری و پیشرفت خود احساس مسئولیت کنند و بدین وسیله احساس مسئولیت در آنان پرورش می یابد .
ضرورت ارزشیابی توصیفی و ارزشیابی آن :
منظور از روش های توصیفی در ارزشیابی توجه به رویکردی است که در آن معلم تغییرات و تحولات ایجاد شده در دانش آموز را با فنون متفاوت بررسی کرده و به صورت مشروح بر اساس شاخص های پیشرفت و یا اهداف از پیش تعیین شده به اطلاع دانش آموز و ولی می رساند بررسی نظام ارزشیابی کشورهای مختلف جهان نشان می دهد استفاده از کارنامه توصیفی امری رایج و دارای سابقه ای طولانی است . در کشور فرانسه روش نمره گذاری استفاده از طیف با عبارات توصیفی : بالاتر از استاندارد ، مطابق استاندارد ، ناسازگار با استاندارد و ... می باشد . در آلمان شش مقوله ویا طیف و در ژاپن استفاده از پنج مفهوم همراه با جملات توصیفی است . خلاصه اینکه در بسیاری از کشورهای مختلف جهان ، کارنامه فقط نمرات خام را شامل نگردیده و تمامی فعالیت ها و مهارت ها و نگرش کودک ، توصیف و ارزشیابی می شود . ارائه نمره صرف ضمن ایجاد رقابت و اضطراب ، یادگیری و پیشرفت تحصیلی دانش آموزان راتحت الشعاع قرار داده و با ایجاد افسردگی ، بخش زیادی از منابع و استعدادهای بالقوه انسانی و اقتصادی را تلف می نماید . برخورد معلمان و والدین و ارزش بیش از حد قائل شدن به امتحان و تکراربیهوده آن و استفاده ابزاری از آن باعث ایجاد دلسردی از تعلیم و تربیت و امتحان با این سبک و سیاق ، نقطه پایان رهایی از درس و تحصیل محسوب می شود .
در این طرح معلم فعالیت های خود را در جهت تحقق اهداف آموزش و پرورش در چهار بعد شخصیت ( عقلانی ، اجتماعی ، عاطفی و جسمانی ) سازمان داده و به منظور آگاهی از میزان تحقق اهداف در ابعاد شخصیت از اطلاعات کمی و کیفی با توجه به منابع زیر استفاده می نماید .
1- چک لیست ها : چک لیست ها عبارت است از فهرست مفاهیم ، مهارت ها ،
فر آیندها و نگرش های ویژه . از چک لیست ها می توان در موقعیت های خاص استفاده کرد و از آن ها به عنوان ارزشیابی تکوینی استفاده نمود . یعنی اطلاعات به دست آمده را برای بهبود مراحل بعدی آموزش مورد استفاده قرار داد .
اگر چک لیست ها نسبتا مکرر در طول یک دوره ی تحصیلی اجرا شود دور نمایی از وضعیت دانش آموز به دست می دهند . همچنین فهرست رفتار به معلم کمک می کند که از اهداف تربیتی بسیار دور نشود و برای تحقق آن ها بکوشد .
2- برگه ثبت گزارش : برگه های ثبت گزارش عبارتند از توضیحات نوشته شده از جریان رشد و پیشرفت دانش آموز که معلم آن ها را تهیه و نگهداری می کند . به عبارت دیگر ، گزارش توصیفی از مشاهده دانش آموز در موقعیت های مختلف
می باشد که معلم می تواند آن ها را در دفترچه یا پوشه نگهدارد .
اطلاعات به دست آمده از طریق برگه های ثبت گزارش برای آگاهی بهتر از جنبه های عاطفی و اجتماعی دانش آموز مورد استفاده قرار می گیرد .
3- پوشه کار : پوشه کار یا کارنما مجموعه ای هدفمند از فعالیت های دانش آموز است که نشان دهنده تلاش ، پیشرفت و دستاوردهای او در یک دوره زمانی معین است . کارنما شامل کارهای منتخب خود دانش آموز است که تفکرات او در مورد
فعالیت هایش و همچنین نظریات معلم در باره ی آن ها را در بر می گیرد . کارنما نشان
می دهد که دانش آموز با استفاده از دانش و مهارت هایش قادر به انجام چه کاری است و عادات کاریش چه قدر موثر هستند . کارنما راهی برای دنبال کردن پیشرفت دانش آموز در انواع گوناگون ارزشیابی در طول سال است .
4- کارنامه ارزشیابی توصیفی : اگر شخصیت را دارای چهار بعد عقلانی ، اجتماعی ، عاطفی و جسمانی بدانیم ، رشد همه جانبه زمانی اتفاق می افتد که همه ابعاد شخصیت یک فرد رشد یابد . کارنامه ارزشیابی توصیفی به منظور کمک به معلم جهت توجه به رشد همه جانبه دانش آموزان تهیه شده است . این کارنامه شامل حداقل اهدافی است که معلم می تواند برای رشد همه جانبه دانش آموزان سال اول ابتدایی ، تدارک ببیند.
از معلم انتظار می رود در چهار مرحله از سال ( هر دو ماه یکبار )میزان پیشرفت دانش آموزان را در کارنامه ارزشیابی توصیفی ، ثبت کند . کارنامه ارزشیابی توصیفی ، در هر مرحله با استفاده از اطلاعات بدست آمده از طریق چک لیست ها ، برگه های ثبت گزارش ، پوشه کار و دیگر ارزیابی های تکوینی با استفاده از علائم درحد انتظار- نزدیک به انتظار- نیاز به تلاش بیشتر تکمیل می گردد.
+ ضرورت واهداف ارزشیابی تحصیلی و آشنایی با پاره ای از مفاهیم واصطلاحات
مقدمه :
نگرش کنونی علمای تعلیم و تربیت به ارزشیابی پیشرفت تحصیلی به عنوان مکمل موثر آموزش و فرآیند یاددهی – یادگیری ، مباحث نوین و پویا در زمینه ی ارزشیابی را به همراه داشته است.
در دیدگاه های نوین ارزشیابی تحصیلی ، جایگاهی برای تنش و اضطراب دانش آموز در مقابل واژه ی همیشگی “ امتحان ” وجود ندارد ،بلکه امتحان در قالب جدید “ ارزشیابی پیشرفت تحصیلی ” با تاکید بر انواع آن و با واژگانی نو و پویا و ارائه ی سا ز و کارهای منطبق با فلسفه ی تعلیم و تربیت و در راستای تحقق اهداف آموزش و پرورش معرفی می گردد .
موجی که در سالهای اخیر با تغییر آئین نامه امتحانات دوره های ابتدایی و راهنمایی تحصیلی آغاز گردید ، در همین راستا ارزیابی شده و ضمن آنکه تعداد دفعات امتحان یا آزمون پایانی را از 3 به 2 نوبت تقلیل داد ، واژه های مترقی ( ارزشیابی مستمر )و ( فعالیتهای خارج از کلاس ) را به میدان آموزش و پرورش عمومی وارد نموده ، فصلی جدید در ارتباط با ارزشیابی پیشرفت تحصیلی را گشود .
در این مقوله بر آنم تا با تکیه بر مطالعات انجام گرفته در راستای ارزشیابی توسط صاحب نظران و اساتید گرامی ، به بحث پیرامون ارزشیابی به مفهوم واقعی آن بپردازم .
امید که این تلاش در تحقق اهداف آموزش و پرورش عمومی و نیز تنویر افکار معلمان محترم در رابطه با ارزشیابی پیشرفت تحصیلی موثر واقع گردد.
ارزشیابی پیشرفت تحصیلی به عنوان یک تخصص
یکی از تخصص های مورد نیاز دست اندرکاران تعلیم و تربیت در سطوح مختلف سازمانی واجرائی ، برخوردار بودن از دانش و مهارت سنجش و ارزشیابی پیشرفت تحصیلی می باشد که فقدان آن در عرصه ی عمل و اجرا ، ناکارآمدی فرایند یاددهی – یادگیری را به دنبال خواهد داشت .1
لذا باید گفت : تاثیر ارزشیابی پیشرفت تحصیلی در ارتقاء بهره وری و بهبود اثر بخشی نظام تعلیم و تربیت اجتناب پذیر می باشد .
ضرورت ارزشیابی آموزشی
در واقع قدمت اندازه گیری وارزشیابی آموزشی به آن زمان بر می گردد که برای اولین بار فردی به آموزش فرد دیگری پرداخته است .
در اینجا ماهیت آن ارزشیابی مد نظر ما نیست بلکه مراد ، بیان لازم و ملزوم بودن آموزش و ارزشیابی
بوا سطه ی همزمانی و همگامی در تحولات عرصه های تعلیم و تربیت است .
در تعریفی که اغلب مربیان تربیتی از آموزش و پرورش می کنند ، آن را به عنوان یک سلسله فعالیت های منظم می دانند که در جهت ایجاد تغییرات مطلوب در رفتار فراگیر صورت می گیرد .
با توجه به این تعریف ، هرگز نمی توان بدون ا ندازه گیری وارزشیابی تغییرا ت ، ادعا نمود که
آموزش صورت گرفته است .
به عبارتی می توان ارزشیابی را شاهدی به نحوه ی آموزش و داوری بر میزان یادگیری ( که نتیجه آموزش است ) قلمداد کرد .2
جایگاه و نقش ارزشیابی پیشرفت تحصیلی در آموزش و یادگیری فرایند - مدار
هدف نهایی تعلیم و تربیت ، انسان سازی و آینده سازی است . از آنجا که آینده ی جوامع به دست انسانها ساخته می شود ،هدف و رسالت اصلی تعلیم و تربیت را باید در انسان سازی جستجو
کرد …… که بخش عمده ی آن به نهاد رسمی آموزش و پرورش و مدرسه سپرده شده است .
مهم ترین مسوولیت مدرسه برنامه ریزی برای آموزش ویادگیری است .
برای آنکه آموزش به یادگیری منتج شود باید برای آن برنامه ریزی شود .
طراحی آموزشی شامل کلیه ی تجارب و فرصتهای یاددهی و یادگیری است که از جانب معلم به منظور ایجاد تغییرات مطلوب در رفتار فراگیران طراحی واجرا می شود و بازده آن مورد ارزشیابی قرار
می گیرد .
ارزشیابی پیشرفت تحصیلی به عنوان جزیی جدا ناشدنی از فرایند یاددهی و یادگیری محسوب
می شود که هدف آن کشف مشکلات آموزش و یادگیری و برنامه ریزی برای رفع این مشکلات
می باشد .3
بد نیست در اینجا به تفاوت دیدگاه رفتارگرایان و دیدگاه شناختی پیرامون ارزشیابی بپردازیم .
در رویکردهای رفتارگرایی ، ارزشیابی بیشتر به نتیجه ی بازده یادگیری توجه دارد و برای تعیین
میزان پیشرفت یادگیرندگان و رسیدن به هدفهای آموزشی به کار گرفته می شود .
این نوع ارزشیابی غالبا در پایان درس یا پایان یک دوره ی آموزشی اعمال می شد تامعلوم شود چه مقدار از تغییرات مورد نظر ، در اعمال و رفتار فراگیران ظاهر شده است .
در اینجا فرایند تفکر و مؤلفه های آن مورد توجه قرار می گیرد و تنها پاسخ دادن به محرکهای آموخته شده ، نشانه ی یادگیری و دست یافتن به یک هدف آموزشی محسوب می شود .
ابزارهای اندازه گیری و سنجش پیشرفت یادگیری غالبا بر آزمونهای مداد و کاغذی تاکید دارد که در قالب پرسشهای کلیشه ای و حافظه ای ، یادگیری های پراکنده ی فراگیران را مورد ارزشیابی قرار می دهد .
در رویکردهای شناختی در کنار توجه به نتیجه و بازده یادگیری ، به فرایند یادگیری و
مجموعه ی فعالیتهای ذهنی که یادگیرنده از طریق آنها به نتیجه رسیده است نیز توجه می شود .
در اینجا صرفا ارزشیابی به ارائه ی پاسخهای مورد انتظار از یادگیرنده ، بسنده نمی کند ، بلکه
می خواهد بداند چرا و چگونه یادگیرنده به چنین نتایجی دست یافته است .
در ارزشیابی فرایند مدار ، ارزشیابی پیشرفت یادگیری به عنوان امری مستمر و پویا در نظر گرفته می شود که در تمام مراحل آموزش و یادگیری به کار گرفته می شود و در واقع نقش تکوینی دارد و هدف آن اصلاح و بهبود فرایند یاددهی - یادگیری می باشد .
بهترین زمان برای این نوع ارزشیابی ، زمانی است که فرایند آموزش و یادگیری در حال انجام است .
در این رویکرد ، توصیف عملکرد یادگیرنده در هر مرحله از یادگیری کمک خواهد کرد تا یادگیرنده و معلم ، مشکلات آموزش و یادگیری را شناسایی نموده و برای رفع آنها اقدام کنند .
این نوع ارزشیابی را می توان به هر سه شیوه ی گفتاری ، نوشتاری و عملکردی و با استفاده از انواع ابزارهای اندازه گیری و سنجش مانند بحث و گفتگو ، ارائه ی گزارش شفاهی ، پاسخ دادن به پرسشهای کتبی ، اجرای
پروژه های پژوهشی و ….. مورد استفاده قرار داد .4
ویژگی ارزشیابی فرایند - مدار
این نوع ارزشیابی صرفا به ارزشیابی از جانب معلم محدود نمی شود ، بلکه در کنار آن ، یادگیرنده به
خود ارزشیابی فردی ، گروهی و کلاسی می پردازد واز این طریق نقاط قوت و ضعف خویش ، گروه و کلاسی را که در آن عضویت دارد روشن می سازد .
نتابج ارزشیابی فرایند مدار ، نه تنها میزان تحقق هدفهارا در هر مرحله از آموزش و یادگیری نشان می دهد ، بلکه بازخورد آن ، زمینه ی اصلاحات لازم در برنامه ی درسی ، مواد آموزشی ، رسانه ها ، روشهای تدریس و فرایند ارزشیابی پیشرفت تحصیلی را فراهم می نماید .5
آشنایی با پاره ای از مفاهیم ارزشیابی
الف - اندازه گیری ( Measurment ) :
فرایندی است که تعیین می کند یک شخص یا یک چیز ، چه مقدار از یک ویژگی برخوردار است . 6
دکتر حسن پاشا شریفی در این مورد می گوید :
انداره گیری یعنی نسبت دادن اعداد به مقادیر متفاوت خصایص افراد بر اساس یک قاعده ی معین . 7
ب – سنجش ( Assessment ) :
به معنای جمع آوری اطلاعات در مورد آموخته ها و فرایند یادگیری دانش آموزان به منظور کسب آگاهی از میزان یادگیری و نیازهای آموزشی آنان است .
این جمع آوری اطلاعات می تواند به شیوه های مختلف صورت پذیرد ، مانند :
مشاهده ی رفتار و ثبت مشهودات ، انجام محاسبه ، اجرای آزمون و …. 8
ج – آزمون ( Test ) :
وسیله یا ابزاری است که برای اندازه گیری عملکرد آزمودنی بکار می رود .
آزمون ممکن است شامل مجموعه هایی از پرسش های امتحانی باشد . آزمون همچنین می تواند شامل موقعیتی باشد که دانش آموز در آن موقعیت یا انجام دادن یک کار یا یک تکلیف ، میزان توانایی و مهارت خود را نشان دهد . 9
د – امتحان ( Examination ) :
عبارت است از تعدادی سوال که به صورت گزینش تصادفی از جامعه ای از سوال ها تهیه شده
و یا به عبارت دیگر یک وسیله یا روشی است که در آن آزمودنی ها با تعدادی از سوال های همخوان و هماهنگ با یکدیگر مواجه می گردند ، یا به انجام فعالیت های علمی وادار می شوند که در نتیجه ی این شرایط و در خاتمه ی موقعیت ، می توان از تواناییهای افراد شرکت کننده ی در امتحان مقایسه ای کمی به دست آورد . 10
دکتر پاشا شریفی ، امتحان را آزمونی در مقیاس وسیع تر تعریف نموده و آنرا معمولا شامل چند آزمون
می داند که اغلب به صورت رسمی انجام می گیرد .
ه – ارزشیابی ( Evaluation ) :
ارزشیابی به یک فرایند نظام دار برای جمع آوری ، تحلیل و تفسیر اطلاعات گفته می شود به این منظور که تعیین شود ، آیا هدفهای مورد نظر تحقق یافته اند یا در حال تحقق یافتن هستند و به چه میزانی ؟11
و – ارزشیابی پیشرفت تحصیلی : ( Academic achivement evaluation ) :
ارزشیابی پیشرفت تحصیلی عبارت است از سنجش عملکرد یادگیرندگان و مقایسه ی نتایج حاصل با هدفهای آموزشی از پیش تعیین شده به منظور تصمیم گیری در این باره که آیا فعالیت های آموزشی معلم و کوششهای دانش آموزان به نتایج مطلوب انجامیده اند و به چه میزانی ؟ 12
اصول و مفاهیم قابل تاکید در ارزشیابی
Ø چون ارزشیابی حالت فرایندی دارد ، جریان آن متوقف د ر مرحله ی خاصی ازفعالیت یا فعالیتها
نمی باشد .
Ø فعالیت ارزشیابی ، نظامدار و هدفمند است ومراحل منظم ومستمر و منسجمی دارد که بر اساس آن ، تحلیل یافته ها و مقایسه ها صورت می گیرد .
Ø نتیجه ی ارزشیابی ، داوری و تصمیم گیری است ،در غیر این صورت فاقد ارزش اساسی و توجیه علمی است . 13
اهدافی که ارزشیابی آموزشی در نظر دارد
با عنایت به اهمیت ارزشیابی آموزشی ، می توان اهداف زیر را برای آن مطرح نمود :
Ø ارزشیابی آموزشی می تواند به عنوان عاملی موثر در تشخیص شیوه ی صحیح تدریس و کمک به ارتقاء و اعتلای آن یاری رسان معلم باشد .
Ø بر اساس نتایج حاصله از ارزشیابی آموزشی می توان در انتخاب معلمان کارآمد و شیوه ی تدریس موثر تصمیم گیری نمود .
Ø دانش آموزان نیز در این زمینه بهره ور خواهند شد و از نتایج ارزشیا بی می توانند به نقاط ضعف و قوت خود آگاهی پیدا نموده درصدد رفع یا تقویت آن نقاط باشند .
Ø ترسیم ضوابط خاص در زمینه ی ارائه ی شیوه های موثر تدریس
نقش ارزشیابی در برنامه درسی و پیشرفت تحصیلی
بحث ارزشیابی را می توان از مهم ترین مباحث قلمرو برنامه ی درسی و پیشرفت تحصیلی دانست ، که بطور بایسته مورد توجه قرار نگرفته است .
تا قبل از 1930 ، فعالیت و عملکرد یادگیرنده در فرایند یادگیری ، پایه و اساس ارزشیابی را تشکیل می داد . بر همین اساس ، میزان موفقیت یک برنامه ی درسی نیز باتوجه به میزان موفقیت شاگردان در یادگیری محتوای آن برنامه ی درسی ، سنجیده می شد .
برای نخستین بار ، درفاصله ی سالهای 1930 تا 1940 ، رالف تایلر ، مساله ی ارزشیابی برنامه ی درسی را مطرح کرد .
او ارزشیابی برنامه ی درسی را در قالب ، اندازه گیری و سنجش پیشرفت تحصیلی دانش آموزان مطرح نمود و معتقد بود که در ارزشیابی یک برنامه ی درسی باید به ارزشیابی بازده یا محصول برنامه بر اساس هدفهای آن توجه شود .
ارزشیابی هدفهای آموزشی زمانی به اوج اهمیت خود رسید که بلوم و همکارانش به طبقه بندی حیطه های یادگیری اقدام کردند و یادگیری هدفهای تربیتی را در سه حیطه ی شناختی ، عاطفی و روانی – حرکتی قرار دادند . هدف ارزشیابی ، فراهم کردن اساسی برای تصمیم گیری در مورد نیاز برای تغییر و راهنمایی است .
ارزشیابی مداوم اجازه میدهد اصلاح یک برنامه ، ادامه داشته باشد و نیز ارزشیابی قادر است یک تصویر کلی از یک برنامه ، که باید شکل بگیرد ، ارائه دهد و قضاوت درباره ی اختصاصی بودن ( Rite ctiveness ) ، نتیجه بخش بودن ( Appropriateness ) و کارا بودن ( Efficiency ) برنامه ی مدرسه و فعالیتها را ممکن سازد . 14
اما به راستی سه مقوله ی مطرح شده در ارتباط با یک برنامه ، به ویژه در مدرسه چه زوایایی را شامل
می شود ؟ چه مسائلی را مورد توجه قرار می دهد ؟ و در نهایت محورهای اساسی این سه مقوله در کارآمدی یک برنامه چه خواهد بود ؟
در قسمتهای زیر به بحث های فوق از کلام دکتر رضا محمودی می پردازم :
اختصاصی بودن یک برنامه :
این مقوله موارد ذیل را مورد توجه قرار می دهد :
Ø همانند کردن رشد نیازهای یادگیری دانش آموزان .
Ø ویژگی ها و نیازهای دانش آموزان را که در اهداف گروه قرار دارد ، تشخیص می دهد و برآورد می کند .
Ø تجربیات و علایق زندگی دانش آموزان راتصدیق می کند و همانند می نماید .
Ø برنامه ریزی را ، هم برای یادگیری و هم برای ارزیابی تشریح می کند .
Ø روی نتایج یادگیری مشترک تمرکز می کند و زمینه ی مشترک را تلفیق می نماید .
کارایی یک برنامه :
در زمینه ی کارایی موارد ذیل مد نظر قرار می گیرد :
Ø مقاصد برنامه ها و فعالیتهای مستند مدرسه را اتصال می دهد .
Ø نیازهای دانش آموزان ویژه را به هم مربوط می کند .
Ø بر اساس تداوم ، بازخورد دانش آموزان تعدیل شده است .
Ø منابع انسانی ، فیزیکی و مطالب را فراهم می کند .
نتیجه بخش بودن یک برنامه :
نتیجه بخش بودن اجزاء برنامه های مدرسه ، بوسیله ی گرد آوری داده ها و قضاوت درباره ی قلمرو راهبردهای اجرای مسایل تربیتی و یادگیری دانش آموزان بشرح زیر ارزیابی شده است :
Ø از برنامه مدرسه به عنوان یک سند پیروی می شود .
Ø منابعی را شامل می شود که فرصتهای یادگیری دانش آموزان را زیاد می کند .
Ø دانش آموزان در مراحل یادگیری به صورت فعال درگیر هستند .
Ø دانش آموزان از آنچه یاد گرفته اند و فرصتها ، برای انعکاس و ارزیابی خود ، آگاه می شوند .
Ø فرصتها و وقت کافی را برای دانش آموزان جهت ارائه نتایج یادگیری در زمینه های مورد نظر فراهم
می کند .
Ø ارزیابی ای که قادر است در مورد آنچه دانش آموزان از نتایج یادگیری ارائه داده اند ،
داوری کند را تشکیل می دهد .
تجزیه و تحلیل هدفهای ارزشیابی :
الف – ایجاد رغبت وکسب عادات صحیح آموزشی توسط ارزشیابی قابل تحقق می باشد .
ب - ارزشیابی به عنوان عاملی برای ارتقای دانش آموزان مطرح است .
ج - ارزشیابی می تواند وسیله ای برای بهبود و اصلاح فعالیتهای آموزشی و روشهای تدریس معلم باشد.
د – ارزشیابی محور مهمی در شناساندن هدفهای آموزشی در فرایند تدریس است .
ه – نارساییهای تدریس و آموزشی ، در سایه ی ارزشیابی قابل تشخیص و ترمیم می باشد .
اصول ورهنمودهایی در مورد سنجش وارزشیابی
با عنایت به مباحثی که دکتر پاشا شریفی درویژه نامه ی شماره ی 11 پژوهشکده ی تعلیم و تربیت مطرح نموده ، موارد ذیل مستفاد می شود :
Ø ارزشیابی سنجش اساسی و جدایی ناپذیر فرایند یاددهی ـ یادگیری می باشد .
Ø ارزشیابی باید به شیوه ای برنامه ریزی شده ، منطبق با هدفهای برنامه و هم آهنگ با راهبردهای تدریس و یادگیری به صورت مستمر انجام گیرد .
Ø سنجش و ارزشیابی باید بر هدفهای قصد شده ی برنامه های آموزشی استوار باشد وبرای انجام آن ، متناسب با مواد درسی و هدفهای هر درس از انواع مختلف ابزارها ، فنون و راهبردهای سنجش استفاده شود .
Ø در سنجش وارزشیابی ، نه تنها بازده و نتیجه ی یادگیری ، بلکه فرایند و راهبردهای یادگیری
دانش آموزان ، تعیین و چگونگی و ابعاد کیفی یادگیری و روشهایی که دانش آموزان برای رسیدن به نتایج یادگیری ، بکار می بندند نیز باید مورد توجه قرار گیرد .
Ø ابزارهای سنجش و اندازه گیری و فنونی که بکار بسته می شود باید به گونه ای باشد تا دانش آموزان فرصت یابند که دانش ، مهارت ، توانایی ، نگرش و دیگر صلاحیتهای آموخته شده ی خود را به راههای مختلف نشان دهند .
آنچه معلم باید در ارتباط با ارزشیابی بداند و رعایت نماید
1. در ارزشیابی توسط معلم باید تفکر و مهارت سطح بالای دانش آموزان سنجیده شود نه
آموخته های طوطی وار آنان .
2. در ارزشیابی معلم باید به تفاوتهای فردی دانش آموزان عنایت ویژه شود و به جای آنکه عملکرد
دانش آموزان باهم مقایسه شود موارد ذیل مد نظر قرار گیرد :
الف ـ مقایسه ی عملکرد دانش آموزان با اهداف آموزشی .
ب ـ مقایسه ی عملکرد دانش آموزان با عملکردهای قبلی خودشان و توانایی های آنان .
3 . سوق دادن دانش آموزان به سوی آموختن مهارتهای زندگی واقعی ، حل مسائل و معضلات اجتماعی و ایجاد روابط مناسب بین مدرسه و جامعه از محورهای اساسی در ارزشیابی معلم باید باشد .
4 . در ارزشیابی معلم باید همکاری های گروهی و رشد اجتماعی جایگزین رقابتهای فردی شود .
5 . پرورش توانایی خود سنجی وقضاوت در مورد عملکرد خود و دیگران باید از ثمرات ارزشیابی معلم باشد .
قضاوت پیرامون عملکردهای خود یکی از پیوندهای استوار جامعه است که می تواند نقطه ی آغازین آن ازمدرسه باشد .
انواع ارزشیابی
1 . ارزشیابی آغازین ( preassessment ) :
این نوع ارزشیابی همانگونه که از نام آن نیز مشخص است ، نخستین ارزشیابی معلم است که پیش از فعالیت های آموزشی او به اجرا در می آید .
معلم در این نوع ارزشیابی به آموخته های پیشین دانش آموزان واقف می گردد .
2 . ارزشیابی تکوینی ( formative evaluation ) :
این نوع ارزشیابی دارای تعاریف متعددی است که در ذیل به پاره ای از آنها اشاره می شود :
v آنچه عمدتا به منظور کمک به اصلاح موضوع مورد ارزشیابی ، یعنی برنامه یا روش آموزشی ، مورد استفاده قرار می گیرد ، ارزشیابی تکوینی نام دارد .15
v ارزشیابی تکوینی ، که ارزشیابی منظم ومداومی است و برای تشخیص آموخته های دانش آموز
در پایان هر بخش یا هر فصل از برنامه و در طول سال تحصیلی انجام می گیرد .16
v ارزشیابی تکوینی عبارت است از قضاوت در مورد اطلاعات جمع آوری شده در طول فعالیت آموزشی که به منظور تصمیم گیری های بعدی و بهبود فرایند یادگیری صورت می گیرد .17
v ارزشیابی تکوینی یا مستمر با فرایند یاددهی ـ یادگیری یک پارچه می شود و در سر تا سر
دوره ی آموزش تداوم می یابد .این نوع ارزشیابی ، هم بر فرایند یادگیری و هم به بازده یا
فرآورده های یادگیری تاکید دارد . 18
3 . ارزشیابی پایانی ( تراکمی ) ( summative evaluation ) :
اداره ی کل سنجش وارزشیابی در جزوه ی منتشره ی خود ، ارزشیابی پایانی را به صورت ذیل تعریف نموده است :
Ø در ارزشیابی تراکمی ، تمام آموخته های دانش آموزان در طول یک دوره ی آموزشی تعیین
می شود و هدف آن نمره دادن به دانش آموزان و قضاوت درباره ی اثر بخشی کار معلم و برنامه ی درسی با یکدیگر است .
دکتر پاشا شریفی ، تعریف ذیل را برای ارزشیابی پایانی ( ترکمی ) ارائه نموده است :
Ø ارزشیابی تراکمی اغلب در پایان دوره ی آموزشی یا واحد درسی انجام می گیرد . هدف این نوع ارزشیابی تعیین سطح دانش ، مهارت ، توانایی و نگرش پرورش یافته در یک دوره ی آموزشی بر اساس برنامه ی خاص و هدفهای آموزشی از پیش تعیین شده است .
در نهایت علیرضا محمد میرزایی ، برای ارزشیابی پایانی نقدی به صورت ذیل ارائه کرده است :
Ø ارزشیابی پایانی ( تراکمی ) که در پایان هردوره ی آموزشی برای تشخیص آموخته ها ی دانش آموز از کل مفاهیم و مطالب کلی و مهارتهای آموخته شده توسط دانش آموز در یک درس انجام می گیرد .
نتایج ارزشیابی تشخیصی برای معلم و دانش آموز
ارزشیابی تشخیصی به معلم امکان می دهد تا مطالب درسی و روشهای آموزش را با سطح آموخته های پیشین و نیازهای دانش آموزان تطبیق دهد و تجارب یادگیری مناسب را برایشان فراهم سازد . معلم بر اساس نتایج حاصل از ارزشیابی تشخیصی ، شکاف بین توانایی های فعلی دانش آموزان و پیش نیازهای یادگیری مطالب جدید را از طریق آموزش جبرانی و ترمیمی پر می کند . 19
ارزشیابی تشخیصی چه اهدافی را دنبال می کند ؟
اهداف ارزشیابی تشخیصی عبارتند از :
Ø مشخص نمودن میزان آموخته های دانش آموزان و معلومات آنان .
“ بدیهی است این شناسایی سنگ زیر بنای آموزش های بعدی دانش آموزان خواهد بود . ”
Ø کشف و تشخیص معضلات ، مشکلات و نارسایی های آموزشی دانش آموزان .
Ø وجود مشکلات گوناگون آموزشی دردانش آموزان امری طبیعی و تقریبا اجتناب ناپذیر می باشد که به
وسیله ی ارزشیابی تشخیصی می توان به این مشکلات پی برد و در جهت برطرف نمودن آنها برنامه ریزی مناسب طراحی نمود . ”
Ø اتخاذ برنامه ی مناسب همراه باتصمیم گیری در جهت نوع آموزش لازم در راستای برطرف نمودن نقاط ضعف آموزشی دانش آموزان .
نتایج ارزشیابی تکوینی برای معلم و دانش آموز
Ø ایجاد بازخوردی برای معلم و دانش آموز که در سایه ی آن می توانند مشاهده کنند هدفهای آموزشی تا چه اندازه تحقق یافته است .
Ø تصمیم گیری معلم با استقاده از این بازخورد ، در مورد انطباق برنامه و روشهای آموزشی با سطح یادگیری و نیازهای دانش آموزان .
Ø ایجاد فرصت برای دانش آموزان در جهت توجه نسبت به آنچه یاد می گیرند و مهارت ها و
توانایی های فکری خود را پرورش دهند .
Ø ایجاد امکان برای دانش آموزان در جهت کسب آگاهی از نقاط ضعف و قوت خود برای رسیدن به اهداف آموزشی ، رفع نارساییها و پرورش و تقویت جنبه های مثبت توانایی های خود .
هدفهای ارزشیابی تکوینی 20
الف ـ آگاهی از کیفیت برنامه ی درسی و پیشرفت آن .
ب ـ بررسی روشهای تدریس معلم و کیفیت یادگیری دانش آموز و راهنمایی او و اصلاح تدریجی
فرایند آموزش و یادگیری .
ج ـ به دست آوردن نمرات و قضاوت درباره ی فراگیری مرحله به مرحله دانش آموز در
چهار چوب هدفهای جزیی و رفتاری آن بخش .
ویژگی ارزشیابی پایانی 21
این نوع ارزشیابی در جهت هدفهای کلی انجام می شود و منظور از انجام این نوع ارزشیابی ، تشخیص مهارت های آموخته شده و تعیین استعدادها و پیش بینی احتمال موفقیت در کلاس ها و یا دوره های بعدی است .
ارزشیابی پایانی می تواند مورد تجزیه و تحلیل دست اندرکاران واحدهای آموزشی قرار گیرد
تا با اتخاذ تصمیم گیری مناسب واحد آموزشی را درمسیر مطلوب خود قرار دهد .